Het Pad van de Noachied

Kli

Documentaire (2014) van filmmaker Timothy Mahoney over de


speurtocht naar de archeologische overblijfselen van de Exodus, maar 


dan in een vroegere tijdsperiode dan aanvankelijk gedacht werd.


Patronen zoeken in Bijbelse tijden: Timothy Mahony en de Exodus.

Review door Paul Zeef.

Dezer dagen had ik het genoegen de in 2015 al uitgekomen documentaire te zien van Timothy P. Mahony, ‘Patterns of Evidence: Exodus’. Een schitterend gemaakte film. Zeer verzorgd. Naar inhoud fascinerend, de moeite van het bekijken waard, voor eenieder met belangstelling voor de geschiedenis van het Joodse volk en voor wat de historische bijbelboeken daarover vertellen. Zonder vraagtekens kom je niet weg na het bekijken van de film. Dat beoogt Mahony ook, zelfs met zijn positieve hypothese, zijn afwijkende uitleg van het materiaal dat archeologen hebben gevonden.

Mahony start bij de sceptische invalshoek van de mainstream in de archeologie. De gevestigde theorie was immers, dat de Exodus van Mozes uit de slavernij, zo rond 1250 v Chr moet hebben plaatsgevonden. Ik vond dat zo ook in mijn eigen boekenkast terug, bijv. bij David Ben Gurions ‘The Jews, in their land’, uitgegeven alweer in 1966. Maar die theorie is stapsgewijs al na de jaren ’50 van de vorige eeuw, door nieuwe archeologische vondsten en nieuwe interpretaties in de Levant

verdrongen. Verdrongen door het besef dat er eigenlijk geen deugdelijke aanwijzingen uit de tijd van Ramses II zijn, dat er van Israëlisch verblijf, van slavernij en plagen in de 13e eeuw, in het Nieuwe Rijk geen sporen zijn.

        Dan gaat Mahony op een persoonlijke zoektocht. Om er een zeer onderhoudende film van te maken, met een scheutje suspense, met cliff hangers. Didactisch sterk vormgegeven, met korte herhalingen, en met uitleg van de historische tijdlijn van de Egyptische rijken en de bijbelse chronologie op een muur, als schoolbord en rekenliniaal tegelijk. Hij hanteert korte verbeeldingen tussendoor, enactment van het verleden, als levendige illustraties – niet te dramatisch, best netjes afgepast.

        Wat Mahony in zijn film en zoektocht doet, waar de titel van zijn film naar verwijst, is bezien of er in de Egyptische historie dan niet toch ergens anders aanwijzingen zijn van het patroon van gebeurtenissen dat de bijbel beschrijft: de vestiging van Israëlieten of semieten in Egypte, de groei van deze gemeenschap in het rijk, het verval naar een periode van slavernij, het goddelijk oordeel, de plagen over Egypte; en daarna aanwijzingen buiten Egypte voor een daarop in de tijd aansluitende exodus en verovering van Kanaän – door Joshua. Naar die chronologie gaat hij op zoek.

Daarvoor gaat Mahony langs bij een reeks egyptologen en archeologen. Finkelstein en Franklin (van de sceptische Joods nationale interpretatie), James Hofmeijer, Mansour Boraik (conservator van Luxor), Manfred Bietek (30 jaar opgravingen in Avaris, noord Oost Egypte), Kent Weeks (Theban Mapping Project), en David Rohl. Zelfs in Leiden is hij even op bezoek om over de betekenis van een uniek Egyptisch papyrusfragment te horen van Maarten Raven, curator-Egyptoloog van het Leids Historisch Museum. Dit is geen uitputtende opsomming van de in de documentaire geraadpleegde geleerden. Ik sla er nog een stuk of 5 over.

        Om zijn verhaal nog wat meer standing te geven zitten er korte interview fragmenten in de film met Simon Peres en Benjamin Netanyahu. Beide ook historisch onderlegd. Die fragmenten zijn minder direct functioneel voor zijn zoektocht, hoe beminnelijk de ontvangst bij beide heren ook is. Mahony zoekt ook uitleg over de betekenis van enkele cruciale bijbelteksten; die haalt hij bij een kenner uit de rabbinale orthodoxe traditie, de sympathieke Rabbi Manis Friedman. Dat helpt de lijn van zijn documentaire sterker op weg.

Mahony’s zoektocht steunt sterk op het werk van David Rohl, de egyptoloog die niet zonder controverse op te roepen in zijn vakgebied, al in 1995 een alternatieve datering van de klassieke Egyptische historische indeling van rijken en heersers voorstelde (The New Chronology). Vooral van Middenrijk en Nieuwe rijk, waardoor Ramses een stuk later in de geschiedenis uitkomt dan rond 1250 v Chr. Solomon zet hij ook verder terug in de tijd, naar de late en relatief rijke Bronstijd – ipv de armere vroege IJzertijd. Tal van aan Egypte gelieerde dateringen elders verschuiven in Rohl’s optiek.

        Wat Mahony’s film zo aantrekkelijk maakt is de presentatie van archeologische vondsten en van de interpretaties daarvan. We zien de buitengewoon interessante bevindingen van Bietek in Avaris, waar hij een Semitische stad heeft blootgelegd van ca. 25.000 mensen, met vondsten van geiten en schapen: een mogelijk kanaänitisch herdervolk dat zich kennelijk heeft mogen vestigen in het Middenrijk, in de 17e of 16e eeuw voor Christus. De vondst van het paleis met de 12 zuilen en 12 graven, waaronder mogelijk de tombe van Josef. Over de stele van Merenptah en de interpretatie en datering van de tekst over Isaël. Over de uitleg bij een Egyptisch papyrus document, met de naam van 100 vrouwelijke slaven met semitische namen. Over het kanaal van Joseph (de zoon van Jacob), Joseph die als vizier zou hebben geholpen hongersnood te voorkomen door irrigatiewerken aan te laten leggen voor de farao. En zo nog meer feiten en fragmenten. Daterend en interpreterend. Niet naar 1250 v Chr. Maar veeleer het patroon plaatstend in de laatste fasen van het Middenrijk. 

     Ik heb er niet genoegd verstand van om alle voor mij nieuwe interpretaties op hun waarde te schatten. De feiten en vondsten die worden behandeld zijn buitengewoon interessant en spannend. Er lijkt zich enige evidentie voor te doen voor wat in de bijbel is overgeleverd, ja die indruk ontstaat zeker. 

    Toch blijven er vragen en blijft er twijfel. Ik zie dat Mahony in de termen van Margreet Steiner (archeologe met eigen opgravingen in Jordanië, HOVO Leiden) een milde variant beoefent van Bijbelse archeologie. Mild omdat hij wel enige reserve heeft bij bijbelverhalen, juist daarom de rabbinale traditie van uitleg raadpleegt. En mild omdat hij zoekt naar verklaringen met de archeologie samen, ook waar tekst en vondsten aanvankelijk niet lijken te sporen. Dat hij patronen zoekt en niet losse aanwijzingen voor een enkele gebeurtenis, maakt het verhaal boeiend en sterk. 

     Toch is in de documentaire de echte discussie en weging van interpretaties nog wat dun. Het is net of hij Maarten Raven niet helemaal laat uitspreken in de geknipte fragmenten. Het adagium van historici van de oude geschiedenis, dat één bron nog geen bron is, dat met andere woorden tal van fragmenten, en teksten in elkaar moeten passen, dat lijkt hem niet zo bezig te houden. Dat ook een gevonden tekst papyrusfragment, of bijbelboek naar zijn context en bedoeling moet worden opgevat, en dus niet per sé letterlijk, dat komt niet sterk naar voren. En als ik later in de Wikipedia over de raadgever van Timothy Mahony nog eens wat nazoek, het werk van David Rohl, dan moet ik mijn eigen oordeel nog wat opschorten. Rohl wordt in de film ook aan het woord gelaten. Is daarin bijzonder overtuigend. Charmant en enorm geïnformeerd. Maar in zijn vakgebied is zijn alternatieve Chronologie nog altijd uitermate controversieel. Er is nog veel discussie in de Egyptologie. En daar ben ik een leek in.

      Hoe je het ook wendt of keert, interessant is het. Prachtig gemaakt. Met voor het grote publiek nieuwe feiten en interpretaties die prikkelend zijn voor historici, maar vast ook voor sceptische archeologen. Laat u gerust eens 95 minuten meevoeren met de zoektocht van Mahony! 

Paul Zeef

Timothy P. Mahony en Steven Law, “Patters of Evidence: Exodus” (2015)